Hetzelfde gedicht steeds weer

Zoals onverwacht handgeklap, gesmoord in weldadige stilte, zo ongeveer klinkt de poëzie van Lies Van Gasse. Als een vlucht woorden die zich even samenpakken tot een gedicht en dan met stille trom vertrekken, op zoek naar een volgende ‘plek in taal’. Op die manier weeft ze in Hetzelfde gedicht steeds weer aan een sluier van behaaglijke onbestemdheid. Alleen al de vaak gebruikte bijwoorden ‘ergens’, ‘soms’, ‘ooit’ dragen daartoe bij. Wat na lectuur overblijft: verloren gelegde ‘gedachten’ als bij gelukkig toeval ontglipt aan de pen van de dichteres.
‘Instemmend geknik. / Niets erger dan een vergeten gedachte’. Zo luidt het in het openingsgedicht, waarin over verschillende niet nader genoemde figuren wordt bericht. Ze kunnen gelden als de gedachten of gestalten waarin de verteller zichzelf versplintert. ‘Ook de derde kent dat gevoel. / Soms ontspringt een rivier in haar buikholte’. Verlangens, bedenkingen, gevoelens geboren ter hoogte van de buik, daarover fluistert deze poëzie. Over de ogenschijnlijke tegenstelling tussen woord en lichaam, ‘vast tapijt’ en ‘losse grond’.
In heel wat gedichten is sprake van een naamloze zij, die probeert een brug te slaan naar een even naamloze hij: ‘Geen aanraking, hoe intens of dierbaar ook, / zoals haar vingers in het klamme laken. / / Er is een mooie grijze vlek / waar ze zijn naam noemt. / Ze zocht een man. Verder / dan zijn handen kwam ze niet’ (blz. 18). Of in de mannelijke tegenhanger ervan: ‘Zijn aanraking is licht. / Hij brengt halsdoeken, mouwen, herfstregens. / / Zij drinkt met een nog vochtig oog, / twee wimpers klam tegen hem aan. / Tevreden glijden voeten in het zand, / woelt een hand in het haar’ (blz. 28).
Het lijkt erop alsof zij/hij zich steeds weer wil nestelen in iets/iemand anders. De ‘holte’ als een gekoesterde wijkplaats vormt de centrale isotopie van deze titelloze gedichten. ‘We ademen ernst, / maar soms klaart alles op. / Dan kruipen we in holtes langs elkaar’ (blz. 29). ‘Zacht trilde een lichaam naar een boventoon, / dijde het ene in het andere, / waarrond zich een wonde sloot’ (blz. 48). ‘Niet mij wilde hij voelen. / Liever verloor hij zich in het wak’ (blz. 50).
Laatst geciteerde verzen maken deel uit van een gedicht dat herinnert aan de mythologische oorsprong van de golem: ‘Een homp klei wilde hij kussen. / Hij nam mij in zijn handen, teder. / Zoog tot ik een mond had’ (blz. 50). Ook uit andere gedichten blijkt dat de mond weliswaar dient om ‘een vergeten lied’ te ‘zingen’, maar zich bij voorkeur verliest in een ‘kluwen van welwillend zwijgen’ (blz. 17). De mond is tot weinig meer in staat dan wat kortstondig geprevel. Het eerste gedicht van de reeks ‘Over een mond’ begint en eindigt zo: ‘Hij wilde een lied zingen die dag / […] // Zei “mond” en verder niets’ (blz. 48).
Welluidende zwijgzaamheid kenmerkt de schutterige figuren die in deze gedichten tot spreken/zingen worden verleid. De poëticale inslag ervan is onmiskenbaar. Net als haar personages ‘spreekt’ Lies Van Gasse ‘in tussenruim-tes’ (blz. 28), ‘zoekt’ zij ‘een zin die weegt / in een schaduwgebied van letters’ (blz. 46), ‘ruisen’ haar verzen ‘als ingehouden handgeklap’ (blz. 53). De laatste reeks van de bundel, ‘Verdrinken tussen kopjes thee’, verwoordt ondubbelzinnig waar het de dichteres om te doen is: om ‘de hunkering naar tekst, / de rammelende ribbenkast van taal’ (blz. 60). Om dichterlijke taal als een vorm van lichamelijkheid die zich uiteindelijk niet laat schrijven.
Dat lyrische (on)vermogen wordt onder meer treffend uitgedrukt in Van Gasses voorkeur voor sensitieve beelden: gedicht na gedicht worden alledaagse dingen (allitererend) tot leven gewekt. Zo heeft zij het over ‘letters, vrij van oog of huid, / verzen nog te vrolijk voor een plek in taal’ (blz. 17). Wil ze ‘in de kast een luide lepel rapen. / Zien hoe zelfs de honing huilt’ (blz. 21). Of ziet ze een ‘wij’ ‘drijvend, alsof twee zwaartes / elkaar voor die seconde opheffen. / Wij van glas, de lucht van steen’ (blz. 29).
Hetzelfde gedicht steeds weer is bovendien een zorgvuldig gecomponeerde bundel waarin het lyrische subject zichzelf zoveel mogelijk objectiveert. De meeste gedichten vertonen een derdepersoonsperspectief, lopen als het ware met een boogje om het eigen ik heen. Ook al gaat het om broze gevoelens en kantelmomenten, de mate waarin expliciete bespiegelingen over een/het ‘ik’ afwezig zijn, verleent deze poëzie een afstandelijk karakter. Die afstandelijkheid is mede het gevolg van de graag gebruikte passieve vorm en de in lyrische gedichten meestal ongebruikelijke verleden tijd.
De bundel refereert overduidelijk aan een voortijd die niet ongedaan kan worden gemaakt: hij kan alleen opgeroepen of betreurd worden in verzen die subtiele varianten zijn van elkaar. Of zoals de dichteres getuigt in het slotgedicht: ‘Ze had talent voor wie zich dicht / tegen de grond drukt, was begiftigd met zwaarmoedigheid. // […] Ze viel als een hond in slaap tussen de boeken. / Schreef hetzelfde gedicht, steeds weer’ (blz. 61).

Yvan De Maesschalck